بروجرد شناسی، آشنائی با محله های اصلی و کوچه های فرعی بروجرد(قسمت دوم)

موقعیت و جایگاه بافت قدیمی :

مقایسه سطح 272 هکتاری بافت قدیم با محدوده ای پیوسته شهر در سال 1366 و ( 726 هکتار ) و سطح کاربری متعارف شهری به هم پیوسته و غیر پیوسته (886 هکتار) به ترتیب نشان دهنده ی سهم 37 درصد بافت قدیم از سطح پیوسته و 31% از سطح کل کاربردی های متعارف شهری بروجرد است . علاوه بر بازار که با راسته های متعدد در درون بافت قدیم استقرارد دارد تقریباً تمامی راسته های تجاری که در حاشیه معابر جدید شکل گرفته اند در درون یا حاشیه بافت تاریخی است . براساس طرح بالا دست راسته های اصلی تجاری شهر بروجرد عبارتند از جعفری ، شهدا ـ حافظ شمالی ـ آزادی ـ سعدی ، 12 متری بحر العلوم ـ صفا ـ سپاه ـ کاشانی ـ بهار ـ امام خمینی ـ قاآنی ـ مصطفی خمینی و چمران است . که از این راسته ها قاآنی و مصطفی خمینی ، چمران و قسمتهایی از بهار و امام خمینی خارج از محدوده بافت قدیم است و سایر راسته ها یا در درون بافت قدیم است و یا مرز بافت قدیم شکل می دهد . هم چنان که ملاحظه می شود عمده مراکز آموزشی ، مذهبی و اداری در محدوده بافت قدیم استقرار دارند و تمامی مراکز و میادین اصلی شهر شامل میدان قیام یا رازان ، میدان صفا ، میدان راهنمایی ، میدان توحید ، و میدان امام حسین و میدان شهدا در درون یا حاشیه بافت قدیم مستقر شده اند .

شناخت و معرفی ساختار قدیمی شهر تاریخی :

بنا بر اسناد متعدد مبنای شکل گیری شهر بروجرد قلعه ای بوده است که همانند چندین قلعه مشابه در دشت سیلاخور بنا شده بود با وجود عدم قطعیت در خصوص زمان احداث قلعه احتمالاً در سده های اول هجری بواسطه عدم امنیت ، کشاورزان و روستائیان پراکنده در دشت حاصل خیز سیلاخور قلعه هائی در نقاط مختلف دشت بنا کرده اند که دارای حداقل استحکامات دفاعی بود و امکان سکونت آنان را در مواقع جنگ و غارت مزاهم کرده است . این قلاع در طی چند سده به تدریج مساکن پراکنده را متمرکز کرده و هسته های اولیه روستاهای نسبتاً بزرگی را شکل می دهد برخی از قلعه های فوق که تبدیل به روستا شده و یا به صورت ویرانه هائی شده اند را به راحتی به اندک بررسی در اسناد تاریخی می توان در سرتاسر سیلاخور یافت . قلعه حاتم که در حال حاضر روستای نسبتاً بزرگی در شمال غرب بروجرد است از این نمونه هاست . قلعه میرزاعلی قلعه فلک الدین و قلعه نو . حکیم آباد نمونه دیگری قلاع مذکور است بروجرد به عنوان یکی از این قلعه ها همزمان با گسترش امنیت در سده ی سوم هجری به واسطه ی شکل گیری اولین سلسله ی حکومتی مهم ایران بعد از اسلام توسط آل بویه و در پی آن تسلط سجلوقیان بر کشور و تاسیس نخستین سلسله ی قدرتمند بعد از ورود اسلام بتدریج از مرز قلعه فراتر رفته ودر نواحی اطراف قلعه گسترش یافته بطوریکه در اواخر سده ی سوم در زمان حکومت خانداد ابودلف بروجرد چنان وسعتی یافت که به دستور خمویه ابن علی بروجردی وزیر این خاندان مسجد جامع در مکان کنونی بنا شد به عبارت دیگر با اطمینان می توان گفت که زمان احداث مسجد جامع به عنوان بلوغ قلعه و تبدیل آن به شهر بروجرد نام برد و از این زمان در منابع متعدد از بروجرد به عنوان شهر نام برده شد و قلعه شهر بروجرد به سال 1183 هجری توسط میرزا سید علی از والیان دوره ی زندیه مرمت شده است به احتمال زیاد با توجه به ابعاد کوچک آن قلعه مرمت شده همان قلعه ی اولیه شهر بروجرد است موقعیت ای نقلعه که ب رسده های بعد رو به ویرانگی نداشته است در محله چال قلاع کنونی بده است که با توجه به موقعیت آبگیری در محله چال قلاع و تپه مشرف بر آن همان اراضی مرتفع شمال آبگیر بوده است در خصوص موقعیت مسجد جامع شهر تمامی اسناد تایید بر موقعیت فعلی آن دارند بنابر برخی نظرات که هستند بر یافته های باستان شناسی نمی باشد مسجد جامع بر جایگاه یک آتشکده قدیمی در انتهای قرن سوم بنا شده در دوره ی زندیه مناره ها و قاجاریه شبستان شمالی به بنیان اولیه اضافه شده است علاوه بر قلعه و مسجد جامع بازار و امام زاده جعفر از آثار بر جای مانده از سده های اول شکل گیری شهر بروجرد است امام زاده جعفر از ابنیه دوران سلجوقی بوده و هست اولیه بازار همزمان با احداث مسجد جامع در حاشیه غربی مسجد شکل گرفته و به تدریج به سمت غرب گسترده شده است .

ـ در درون بافت شهر بروجرد دارای 5 و دروازه به شرح زیر بوده است :

1- دروازه چاریه که بر سر راه کارون رو به همدان واقع شده است .

2- دروازه دودینایا دو دانگه و گمرگ که بر سر راه کاروانی و به گلپایگان و تهران واقع شده است .

3- درواز بروا

4- دروازه سوزنی بر سر راه کرونی و به خرم آباد

5- دروازه یخچال بر سر راه کاروانی و به نهاوند

ـ عناصر اصلی ساختار شهر ما قبل قاجار شامل چهار محله صوفیان ـ دو دانگه ، و قدقدن و رازان و یخچال بازار و مسجد جامع ، گذرهای اصلی منتهی به راه های کارون رو و قلعه شهر بوده است .

از نظر قدمت شکل گیری محلات دو دانگه و صوفیان ابتدا و سپس به ترتیب محلات قدقون و رازان و محله یخچال شکل گرفته است . قلعه قدیم شهر نیز در سال های منتهی به عهد قاجار از عناصر اصلی ساختار شهر در مقاطع اولیه احتمالاً در زمان زندیه بوده است . از بناهای مذهبی مهم نیز مساجد جامع و بقعه امام زاده جعفر از بناهای درون شکل گیری شهر بروجرد بوده است که مخصوصاً اولی در شکل دادن به بازار در همجواری آن و گذرهای منتهی به آن نقش مهمی داشته است .

ـ ساختار فضایی شهر بروجرد :

بیشتر متاثر از بستر طبیعی آن است . شهر در بزرگترین دشت استان با وسعت (70 هزار هکتار) در میان رشته ارتفاعات زاگرس و اقع شده است . جهت عمومی ارتفاعات مشرف به دشت مذکور شمال غربی جنوب شرقی . شهر در حاشیه شمالی است دشت مستقر است . به طوریکه شمال شرق آن محدود به ارتفاعات و جنوب غرب آن پوشیده از اراضی زراعی و باغات حاصلخیز است . علاوه بر ارتفاعات شمال شرق تپه چقا با ارتفاع متوسط 1950 متر و مساحت بیش از 5 هکتار در شمال غرب شهر در رودخانه تهیج و دو نهر قشلاق و دره رویه . مهم ترین عناصر طبیعی ساختار فضایی شهر بروجرد است. بافت قدیم محصور در بین نهر قشلاق و نهر دره رویه و ارتفاعات شمال غرب و وردخانه تهیج در موقعیت مرکزی نسبت به عناصر طبیعی مذکور استقرار یافته است . بافت قدیم که ساختار کاملاً شعاعی دارد . در موقعیت مرکزی ساختار طولی مذکور واقع شده است به طور که خیابان های کمربندی و امام خمینی از دو طرف بافت قدیم را در برگرفته و خیابان های مصطفی خمینی و تختی امتداد خیابان های موجود در بافت قدیم به ترتیب ( شریعتی ـ بحرالعلوم ـ سیروس و شهدا ) هستند از طرف دیرگ در تعیین موقعیت بافت قدیمی در درون سلسله مراتب ساختار کالبدی با استفاده از مجموعه هایی از شاخص ها قابل تشخیص است که از آن جمله می توان به موقعیت جغرافیایی بافت که در درون شهر و نقش کاربرهایی در درون بافت است اشاره کرد . صرف نظر از موقعیت جغرافیای بافت تاریخی که در بحث از ساختار فضایی به آن اشاره شد نقش شهری اغلب کاربرهای عمومی موجود در بافت باعث فقط جایگاه بافت به عنوان بالاترین سطح در تقسیمات کالبدی در مرکز شهدا در بروجرد شده است .

بازار سنتی و استقرار اغلب راسته های تجاری ، نقش شهری و حتی فرا شهری در درون بافت به همراه مراکز مذهبی همچون مساجد جامع و امام و امام زاده جعفر و امام زاده قاسم بیشترین نقش را در حفظ و نگهداری جایگاه بافت در ساختار کالبدی شهر دارند . ضمن آنکه تمرکز سایرمراکز اداری و فرهنگی در بافت یا حاشیه بافت تاریخی نیز در تقویت جایگاه کالبدی شهر قویتر است .

ـ مهم ترین مشکلات و معایب محلات قدیمی :

مهمترنی مشکلات و معایب محلات از دیدگاه پاسخگویان عبارتند از :

1- وجود معتادان و اراذل و اوباش

2- سر و صدای زیاد

3- پایئن بودن سطح فرهنگ اجتماعی

4- وجود زمین های خالی در محله

5- عدم رعایت بهداشت در محله

6- کمبود و ضعیف در زمینه تاسیسات و زیر ساخت های شهری

7- فرسوده بودن بناها

ـ امتیازات محلات قدیمی :

1- همسایگان خوب

2- نزدیکی به امکانات و خدمات شهری

3- امنیت در محله

4- وجود آرامش در محله

5- وجود اماکن مذهبی در محله

ـ نقاط قوت ، ضعف ، فرصت ها و تهدیدات کالبدی مرتبط با بافت قدیمی

بافت های قدیمی بروجرد از لحاظ سرزندگی و ایمنی :

بررسی خیابانهای بافت قدیم بروجرد در ارتباط با ویژگی های مذکور به نظر می آید تقریباً هیچ یک از خیابان های بافت قدیم بروجرد واجد ویژگی های فضای شهر ( سرزندگی ، انعطاف ، خاطر انگیزه و ایمنی ) به صورت کامل نمی باشد با وجود اینکه خیابان های صفا ، جعفری ، شهدا ، تا حدودی شریعتی واجد ویژگی های سرزندگی ، انعطاف و تا حدودی خاطر انگیزی هستند فاقد ویژگی های ایمنی لازم برای فضاهای شهری می باشند . موضوع فوق بر اساس نظر سنجی نمونه ای که در پاییز 1384 از اهالی بافت قدیمی بروجرد صورت گرفته است . نیز به نوعی مورد تاکید بوده است و لیست قابل ملاحظه ای از افراد پرسشگری شده ( 200 نفر معادل 40 درصد ) در مقابل پرسش از کدام خیابان خوششان می آید و از قوم در آن احسا لذت می برد پاسخ نداده اند . از طرف دیگر با وجود آنکه به ترتیب 3/10 و 7/5 و 1/5 و 4/1 پرسش شوندگان خیابان اهالی تختی ( خارج از بافت ) شریعتی ، جعفری ـ صفا را به عنوان خیابانهای مورد علاقه خود انتخاب کرده اند در عین حال انتقاداتی نیز از وضعیت ظاهر ، ایمنی ، و وجود معتادین و اراذل و اوباش در خیابان های مذکور می باشد .

موضوع اخیر ( وجود معتادین و اراذل و اوباش ) و حضور آن ها در گذرهای فرعی تر بافت قدیمی به عنوان یکی از مشکلات محلات مورد اشاره اغلب پرسش شوندگان بوده است حضور معتادان یا وسایل مورد استفاده آن ها ( سرنگ استفاده شده ) به عنوان یک معضل اجتماعی نظر هر رهگذر کنجاوی را در بافت قدیمی بروجرد جلب می کند علاوه بر خیاباهای شهری جدید ، بازار و راسته های آن ها واجد اغلب ویژگی های مذکور در خصوص در خیابان های شهری به عنوان فضاهای شهری است . بازار سنتی بروجرد ضمن داشتن سر زندگی ، خاطره انگیزی ، ایمنی به جهت عدم تداخل سواره و پیاده ، در آن در مواقع خاصی از سال همچون ایام عزاداری و جشن های مذهبی دارای انعطاف بود و کماکان به عنوان یکی از فضاهای شهری بر جای مانده از شهری سنتی ایفای نقش می کند آن چه را به عنوان مشخصه های بافت قدیم چه از نظر کالبدی ، فضایی و چه از نظر خصوصیات ساکنین بافت می توان تلقی کرد عبارتند از :

1- محرمیت 2- امنیت 3- توجه به اقلیم

4- مصالح ساختمانی 5- ارگانکی غیر هندسی

1- محرمیت :

در بافت قدیم سلسله مراتبی از محرومیت را مشاهده می کنیم در حالی که در بافت های جدید این مسئله وجود ندارد بلکه مسئله اشرافیت محرمیت ابنیه را از بین برده است .

2- امنیت :

به دلیل ساختار کالبدی ، فضایی این بافت ساکنین احساس امنیت بیشتری را نسبت به بافت های جدید می نمایند تازه واردین به بافت همواره در نگاه تیزبین ساکنین قرار می گیرند و ورود هر تازه واردی توجه همه ی ساکنین به خود را جلب می کند .

3- توجه به اقلیم :

در ساخت ابنیه موجود در بافت های قدیمی اقلیم بسیار مورد توجه قرار گرفته است معمولاً ساختار بناها در عزم حیات مرکزی شکل گرفته و ساختمان ها در اقلیم کویری و غیر کویری با مقیاس انسانی و غالباً یک طبقه و حداکثر 2 طبقه بوده است .

4- مصالح ساختمانی :

آن چه را به عنوان مصالح جهت ساخت و ساز در این بافت به کار گرفته شده مصالح عمومی معطقه بوده است معمولاً چاله هایی که در اطراف شهر به وجود می آید به دلیل استخراج مصالح جهت ایجاد این بافت ها بوده است استفاده از مصالح بومی ، موجب وحدت و هماهنگی سطوح خارجی بنا شده است زیرا تفاوت موجود بین رنگ جنس ، مصالح مذبور چندان زیاد نیست که مانع وحدت و یکپارچگی آن شود .

ارگانیک غیر مهندسی :

این بافت ها به صورت ارگانیک شکل گرفته است و تابع مقررات و قوانین و مقررات خاصی نبوده است . از این رو راههایی که در این بافت وجود دارد راه هایی هستند که به صورت تدریجی و خود به خود شکل رگفته است . اغلب این راه ها غیر مستقیم و پیچ در پیچ بوده سطوح و شماها خارجی اغلب بناها فاقد طراحی از پیش فکر شده بوده اند و نسبت به سطوح داخلی آن ها به صورت یکنواخت هم در ایران و کشورهای دیگر ساخته شود بیشتر کاربردی در محدوده ی بافت قدیم در شهر بروجرد کاربری تجاری و خدماتی است شامل راسته های در خیابان جعفری ، صفا ، شهدا ، آزادی ، سعدی ، قدقون ، 18 متری ، 12 متری ، حافظ ، شریعتی ، بحرالعلوم بخش های از جبهه اول خیابان های آیت ا... کاشانی و امام خمینی است . تمرکز اصلی کاربری اداری در تقاطع خیابان حافظ است . ضمن اینکه قطعاتی در حاشیه ی میدان جعفری ، میدان راهنمایی ، میدان صفا ، چهار راه قیام و سه راه جعفری ، چهار راه رودکی و خیابان صفا کاربری اداری اختصاصی یافته است . مراکز اصلی آموزشی در خیابان های حافظ جنوبی و پارسیان و صفا ، ابتدای خیابان 12 متری ، 17 شهریور ، از اطراف خیابان امام حسین ، انتهای خیابان جعفری ، 18 متری ، بحرالعلوم ، آزادی و خرم مستقر است . پارک و فضای سبز محدوده ی بافت قدیمی محدود به پارک وحدت در حاشیه ی خیابان امام حسین و پارک آزادگان در چهار اه خرم و چند بوستان از جمله بوستان اوستا در بخشهای مختلف شهر بیشترین سرانه ی کاربردی به ترتیب مربوط به مسکونی 32 متر مربع کوچکترین قطعه ی مسکونی 20 متر مربع و بزرگترین قطعه مسکونی 1600 متر مربع ، متوسط قطعات مسکونی 168 متر مربع و انحراف معیار مساحت قطعات مسکونی و معیار مساحت قطعات مسکونی 137 متر مربع است و کاربردی حمل و نقل با 14 متر مربع و تجاری و خدماتی با 5/3 متر مربع و آموزشی 3/1 متر مربع و پارک حدود 65% در محلات صوفیان و رازان و قدقدن است این رقم در محلات دو دانگه و یخچال در حدود 56% است که از متوسط کل بافت کمتر است .

ـ در یک تقسیم بندی اجمالی طرز نگرش به بافت تاریخی (قدیمی) شهر ها قابل تقسیم به سه دسته کلی هستند ؟

1- دیدگاه حوزه ای : در دیدگاه حوزه ای بافت همچون میراثی از گذشتگان نگاه می شود که شایسته است حداقل بخش هایی از آن به عنوان یادگار برای نسل حاضر و نسل های آتی نگهداری شود براساس دیدگاه حوزه ای اغلب تک عناصر شناخته شده تاریخی مورد توجه قرار می گیرد و ضوابط تعیین می کنند در نگهداری . از آن بهره برداری اقتصادی نباید بشود حداکثر با اختصاص کاربردی های خاص همچون حوزه ، هدف نگهداری صرف و یا در معرض باز دید گذاشتن است .

2- نگرش معاصر سازی : اعتقاد بر احیاء نگهداری و مناسب کردن زندگی برای امروز است از نگاه تک بنایی و مجموعه ای بلکه محدوده ای بود و احیا کل بافت مد نظر است . در این دیدگاه علاوه بر معاصرسازی بناها به منظور بهره برداری ساکنین توجه به عناصر در محدوده های تاریخی به عنوان ثروت فرهنگی مد نظر است . ثروت دارای خصوصیت افزایندگی و رشد از یک طرف و دستمایه و سرمایه قرار گرفتن از طرف دیگر است لذا براساس این دیدگاه اقدامات جدید در بافت و افزودن بر ثروت مجاز و بهره برداری اقتصادی بافت نیز مجاز است . بر این مبنا است که بسیاری از شهرهای تاریخی با بافت قدیم همچون سرمایه ای نگاه می کند که با احیاء و یا زنده سازی و جذب گردشگر زمینه رفع مشکلات اقتصادی شهر همچون بیکاری را فراهم می کند و براساس این دیدگاه مداخله در بافت نیز به شرط احیاء بافت توجیه پذیر است بر این مبنا تئوریهای متعددی شکل گرفته است که از جمله آن تئوری ترکیب است که معتقد است به واسطه ایجاد عملکردهای متفاوت و معاصر در جوار بافتهای قدیم بر مبنای تحلیل کمی بخشهایی از بافت یا کل بافت از محور توجه خارج شده و به مرور به بافتهای پر مسئله اجتماعی و اقتصادی شهر بدل می شود . بنابراین برای خروج از وضعیت فوق و ایجاد ارتباط بین عملکرد جدید و بافت قدیم با هدف احیا بافت دخالت در بافت ضرورت دارد .

3- دیدگاه توسعه ای : هدف فراهم کردن شرایط مناسب و مطابق با زمان برای ساکنین کل شهر . منجمله بافت قدیم است . زندگی جدید نیاز به کالبد جدید دارد . و لذا شهر بایستی در تمام زمانها متناسب با زمان باز تولید خود اقدام کند . حفظ بناها به بهانه نگهداری از میراث و یادگاری از گذشته شهر را در گذشته نگه خواهد داشت و از توسعه بروز شدن شهر و ساکنین آن جلوگیری خواهد کرد در این دیدگاه حفظ محدوده ها و عناصر به عنوان ثروت و سرمایه نکوهیده چرا که اعتقاد و وجود دارد که همواره راهکارهای نوین تشکیل شده ایده های سنتی می باشد بر اساس این دیدگاه تخریب و بازسازی در تمامی نواحی شهر مجاز است و لذا هیچ ضابطه حفاظتی را توجیه نمی کند .

بر اساس توجیه های طرح توسعه و عمران و حوزه ی منفرد شهر بروجرد که به صورت نقشه کاربری اراضی پیشنهاد و ضوابط و مقررات ارائه شده است . دیدگاه طرح حوزه ای بوده دلایل متعددی برای اثبات این نظر قابل طرح است .